Nghiên cứu sưu tầm      
Lễ "Lử Su" trong tết "Nào Pê Chầu" của dân tộc Mông

Dân tộc Mông hàng năm sau khi thu hoạch mùa màng xong cũng là lúc hết tháng 12 (theo cách tính âm lịch riêng của người Mông, thường sớm hơn tết Nguyên Đán hai tháng) người Mông tổ chức ăn tết cổ truyền “Nào Pê Chầu” của mình.

Tết cổ truyền“Nào pê chầu” là một lễ hội đặc trưng, tiêu biểu nhất về văn hóa truyền thống của dân tộc Mông. Tết là khoảng thời gian nghỉ ngơi, mọi người về đoàn tụ, ôn lại và trao đổi kinh nghiệm sau một năm lao động vất vả. Tết cổ truyền “Nào Pê Chầu” của người Mông được lưu truyền qua bao đời nay góp phần tô đậm thêm tình đoàn kết trong cộng đồng, đồng thời đây là dịp để các gia đình thể hiện lòng biết ơn của con cháu đối với tổ tiên, đất trời đã phù hộ cho mùa màng bội thu, con cháu có sức khỏe, cuộc sống bình yên qua đó tạo khí thế và hy vọng vào năm tới cuộc sống sẽ tươi đẹp hơn.

Đồng bào Mông đón mừng Tết “Nào pê chầu” với niềm tin thiêng liêng của thời khắc đất trời chuyển giao sang một năm mới. Tết không chỉ là dịp đoàn tụ của mọi gia đình, mà còn là ngày con cháu cúng mời tổ tiên ông bà những người đã khuất về cùng vui tết với gia đình. Đồng thời các gia đình, dòng họ cầu xin tổ tiên, các vị thần linh, thổ địa sẽ phù hộ cho con cháu sang năm mới sức khỏe dồi dào, nhiều tiền tài, nhiều may mắn và hạnh phúc. Một trong những nghi lễ quan trọng nhất trong chuỗi các nghi lễ chiều 30 Tết của dân tộc Mông đó là lễ cúng dòng họ " Lử Su". Đây là nghi lễ diễn ra trước tiên, thường tiến hành vào buổi chiều lúc mặt trời chưa lặn hẳn (từ 4 đến 5 giờ chiều). Để làm lễ này, trưởng dòng họ sẽ phân công các gia đình chuẩn bị lấy một cây có gai "tông pò trà" cao trên 2 mét và lấy một nắm cỏ gianh tươi đan chéo thành một cái dây buộc vào ngọn cây gai kéo xuống đất, trên dây cỏ gianh đó người ta treo các vòng tay, vòng vàng bạc bằng cỏ gianh, dao bằng gỗ và buộc con gà ở trên ngọn. Người Mông quan niệm rằng để bước sang một năm mới các thành viên trong dòng họ phải đi qua dây cỏ gianh và cây gai "tông pò trà" đó 3 vòng đi và 3 vòng qua lại, khi đi qua đó những cái xấu, cái không tốt, những điều rủi ro, ma tà…sẽ mắc lại tại bó dây cỏ gianh này. Bước sang một năm mới, cả dòng họ sẽ không còn ốm đau, bệnh tật, con cháu khỏe mạnh, mùa màng sẽ bội thu.

Khi tất cả đã chuẩn bị xong, trưởng dòng họ (hoặc một người cao tuổi đại diện dòng họ) tay cầm cây gai "tông pò trà" có sợi dây cỏ gianh và con gà trống buộc trên ngọn cây, miệng khấn với ý nghĩa cầu cho năm mới có sức khỏe cho mọi thành viên trong gia đình và dòng họ. Nội dung lời khấn:

 "Năm cũ qua đi, năm mới đến tôi lấy con gà cùng với cây gai và sợi cỏ gianh này để ngăn ma tà quỷ xấu, những điều rủi ro, những cái xấu, bệnh tật ốm đau đi đến nơi mặt trời lặn, xuống nơi mặt trời xuống đi cùng năm cũ, để tai không nghe, mắt không thấy, bước sang năm mới này chỉ có cái mới, cái tốt đẹp, không có ốm đau, gia đình yên vui và hạnh phúc. Cầu mong ông bà tổ tiên, các vị thần linh phù hộ cho các thành viên trong dòng họ luôn được khỏe mạnh không ốm đau, bệnh tật. Phù hộ cho mùa màng luôn tốt tươi bội thu, phù hộ cho chăn nuôi phát triển nảy nở, chuông trại vật nuôi đầy đàn. Năm mới đến làm nương làm rẫy gặp nhiều thuận lợi, đi đường xa không gặp mưa gặp gió, năm mới cơm mới được ăn, nước mới được uống, chăn nuôi không dịch bệnh, mùa màng thì làm ít được nhiều, làm nhiều sẽ có của ăn, của để cho gia đình nha”.

          Khấn xong 3 vòng đi 3 vòng quay lại, một người khác trong dòng họ sẽ cầm cây gai đó cho trưởng dòng họ đi đủ 3 lượt như các thành viên khác để cả dòng họ năm mới sẽ không còn quỷ dữ, ma tà theo, năm mới sức khỏe và ấm no. Lúc này người trưởng dòng họ sẽ đem con gà đi cắt tiết nơi hướng mặt trời lặn để dâng tặng cho các thần linh.

          Trong thời gian chuẩn bị chào đón năm mới, chủ nhà tu sửa, quét dọn nhà cửa và không quên cắt giấy dó tượng trưng cho tiền bạc dán lên các công cụ sản xuất đã đồng hành cùng với gia đình trong một năm để thể hiện lòng biết ơn và cầu mong cho năm mới sẽ gạt hái được nhiều thành quả hơn.

          Lễ tết cổ truyền “Nào pê chầu”  là một lễ hội đặc trưng tiêu biểu, thể hiện rõ nhất về bản sắc văn hóa riêng của dân tộc Mông. Ngày tết, ngoài các nghi lễ để tạ ơn tổ tiên, đất trời và cầu mong cuộc sống của năm mới luôn bình yên, hạnh phúc. Đây cũng là ngày hội đoàn kết, đưa mọi người trong cộng đồng làng bản xích lại gần nhau, hiểu nhau hơn, để chung sức xây dựng và phát triển bản làng. Từ sáng sớm ngày mồng 01 tết không khí ngày tết đã tràn ngập khắp bản làng, người cao niên thì rủ nhau ngồi uống rượu và chúc nhau những lời may mắn của năm mới, còn lớp người thanh thiếu niên họ là những người náo nhiệt tạo lên không khí của những ngày hội. Những hoạt động văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian rất phong phú và thu hút tất cả mọi người tham gia rất nhiệt tình, sôi nổi. Một số trò chơi, văn nghệ, thể thao dân gian gắn liền với tết cổ truyền “Nào pê chầu” và văn hóa Mông như: đánh cù (tù lu), ném pao (pó po), hát ống (cha xái), thổi khèn (tsua kênh), thổi sáo (tsua cha), kéo nhị (ko tra), thổi đàn môi (tsua chà)

          Như vậy, sau những ngày lên rẫy làm nương, lên rừng chặt củi mệt nhọc vất vả, đến với lễ hội là dịp để người ta trút bỏ những gánh nặng, những mệt mỏi thường ngày để đắm mình vào những trò chơi điệu múa, câu hát của dân tộc mình, để có được những khoảnh khắc thư giãn thực sự và phục hồi sức lao động, để sau mỗi dịp nghỉ ngơi năng suất lao động lại tăng lên nhiều lần.

                                                                                                                                                                  Bài, ảnh: Thào A Dơ


[ ]

Tin liên quan
Công tác kiểm kê văn hóa dân tộc Mông, ngành Mông xanh trên địa bàn tỉnh Điện Biên, năm 2019.
Bảo tồn, phục dựng, Lễ hội Cầu mùa của dân tộc Khơ Mú tại bản Huổi Lốt, xã Mường Mùn, huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên.
Lễ công bố và đón nhận Bằng xếp hạng di tích cấp Quốc gia hang động Huổi Cang, Huổi Đáp – xã Pa Ham, huyện Mường Chà, tỉnh Điện Biên.
Phát hiện nhiều hiện vật cổ ở Xã Núa Ngam, huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên.
Trình diễn các nghi lễ sinh hoạt văn hóa, lễ hội truyền thống tiêu biểu các dân tộc tỉnh Điện Biên
Ngày hội “Sắc Xuân trên mọi miền Tổ quốc” năm 2019 tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam
Lễ hội Nhảy lửa (Nhìang chằng đao) dân tộc Dao, ngành Dao đỏ tại bản Huổi Sâu, xã Pa Tần, huyện Nậm Pồ, tỉnh Điện Biên
SƯU TẬP GỐM MEN Ở XÃ SAM MỨN, HUYỆN ĐIỆN BIÊN, TỈNH ĐIỆN BIÊN
Bảo tảng tỉnh Điện Biên với công tác lập hồ sơ xếp hạng di tích năm 2018
Thành phố Điện Biên Phủ đón nhận Bằng xếp hạng di tích Lịch sử cấp tỉnh “Xên Mường Thanh”